I. Trữ lượng tài nguyên và quy luật phân bố
1. Kazakhstan: Sự trỗi dậy của một cường quốc đất hiếm mới nổi
Kazakhstan đã trở thành một quốc gia quan trọng trong bối cảnh tài nguyên đất hiếm toàn cầu. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) xác nhận nước này sở hữu160 mỏ quặng đất hiếm. Khảo sát gần đây tại mỏ Kuirektykol ở vùng Karaganda cho thấy trữ lượng của nó đã tăng đáng kể từ ước tính ban đầu là 20 triệu tấn lên282 triệu tấn, khẳng định tiềm năng to lớn của tài nguyên đất hiếm nước này.
Kazakhstan hiện có thể sản xuất 19 trong số 34 nguyên tố đất hiếm đã biết, bao gồm các khoáng sản chủ chốt như graphit tự nhiên, quặng photphat, vonfram và kali. Nước này dự kiến đầu tư 2,4 t tỷ tenge (khoảng 124 triệu USD) vào thăm dò địa chất, R&D và sản xuất thử nghiệm cho ngành công nghiệp đất hiếm. Họ cũng đã xây dựng "Kế hoạch Phát triển Toàn diện Ngành Công nghiệp Đất hiếm và Kim loại hiếm giai đoạn 2024–2028", nhằm thiết lập một chuỗi công nghiệp hoàn chỉnh từ khai thác tài nguyên đến tinh chế và chế biến.
2. Kyrgyzstan: Một đối thủ tiềm năng ở vành đai kim loại Thiên Sơn
Kyrgyzstan, nằm trong vành đai tạo sơn Thiên Sơn, giàu tài nguyên khoáng sản và đã phát hiện 32 loại khoáng sản, bao gồm cả đất hiếm. Tài nguyên đất hiếm của nước này chủ yếu tập trung ởkhu vực Bắc Thiên Sơn, với t tổ hợp quặng là đất hiếm - đa kim và hiếm - đa kim; hầu hết các mỏ đều có nhiều thành phần đi kèm.
Theo số liệu từ Hiệp hội Thợ mỏ và Nhà địa chất Cộng hòa Kyrgyzstan, nước này đã phân bổ 1 t tỷ som (khoảng 11,494 triệu USD) cho nghiên cứu về các nguyên tố đa kim và đất hiếm. Trong số đó,mỏ Kutessay II có trữ lượng khoảng 49.000 tấn. Mỏ này được phát triển từ thời Liên Xô nhưng bị gián đoạn vì lý do chính trị và hiện đang được khôi phục hoạt động.
3. Mông Cổ: Trữ lượng lớn thứ hai thế giới và những thách thức phát triển
Trữ lượng đất hiếm của Mông Cổ đạt31 triệu tấn, chiếm20% t tổng trữ lượng thế giới, đứng thứ hai toàn cầu, chỉ sau Trung Quốc. Nước này đã phát hiện 5 mỏ nguyên tố đất hiếm, 71 điểm quặng và hơn 260 khu vực khoáng hóa.
Các mỏ đất hiếm chính của Mông Cổ bao gồm Khalzan Buregtei, Lugiin Gol và Mushgai Khudag, hình thành 3 t tỉnh thành tạo đất hiếm và 7 đai quặng. Triển vọng nhất cho phát triển là đai quặng Deren-Arkhangai và đai quặng Gobi-Tianshan, giàu các nguyên tố đất hiếm như tantali, niobi, zirconi và ytri.
II. CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC GIỮA CÁC CƯỜNG QUỐC
1. Hoa Kỳ: Động lực tích c cực cho đa dạng hóa chuỗi cung ứng
Hoa Kỳ đang tích cực tham gia vào khu vực thông qua các cơ chế như "Sáng kiến Phục hồi Kinh tế tại Trung Á (ERICEN)" và "Đối thoại Khoáng sản Chiến lược C5+1." Năm 2022, Hoa Kỳ phân bổ 25 triệu USD cho sáng kiến ERICEN nhằm thúc đẩy đa dạng hóa thương mại và h hỗ trợ đầu tư vào Trung Á.
Hội nghị thượng đỉnh Hoa Kỳ-Trung Á tổ chức vào tháng 9 năm 2023 đặt mục tiêu cốt lõi là đảm bảo nguồn cung kim loại đất hiếm từ Trung Á. Cuộc Đối thoại Khoáng sản Chiến lược C5+1 đầu tiên diễn ra vào ngày 8 tháng 2 năm 2024 đã làm rõ hơn ý đồ chiến lược của Hoa Kỳ đối với tài nguyên đất hiếm Trung Á—xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược đa dạng, bền vững và đáng tin cậy để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
2. Trung Quốc: Duy trì vị thế thống trị và tham gia tích cực
Là nhân tố thống trị trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu (chiếm 90% sản lượng đất hiếm tinh chế toàn cầu), Trung Quốc đương nhiên quan tâm sát sao đến việc phát triển tài nguyên đất hiếm ở Trung Á và Mông Cổ. Trung Quốc tích cực tham gia phát triển tài nguyên trong khu vực thông qua Sáng kiến Vành đai và Con đường và hợp tác song phương.
Ví dụ, tại Kazakhstan, dù Công ty Tungsten Hạ Môn từ Trung Quốc bày t tỏ quan tâm phát triển các mỏ tungsten Bắc Katpar và Thượng Kairakty vào năm 2018, nhưng cuối cùng không ký kết được thỏa thuận ràng buộc pháp lý nào. Năm 2025, công ty khai thác nhà nước Kazakhstan Tau-Ken Samruk đã đạt thỏa thuận phát triển với Cove Capital của Hoa Kỳ cho cùng tài sản này, phản ánh động thái cạnh tranh giữa các cường quốc trong khu vực.
III. THÁCH THỨC VÀ HẠN CHẾ PHÁT TRIỂN
1. Điểm nghẽn cơ sở hạ tầng và giao thông
Vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng tại Mông Cổ. Là quốc gia nội lục bị bao quanh bởi Nga và Trung Quốc, xuất khẩu đất hiếm của Mông Cổ phụ thuộc nặng nề vào vận tải đường bộ, đối mặt với áp lực kép từ phí quá cảnh và thuế quan. Dù Mông Cổ đề xuất ý tưưởng "cầu hàng không" (chuyến bay chở hàng trực tiếp tới châu Âu) và lên kế hoạch xây dựng bảy c cửa khẩu đường bộ mới, chi phí vận tải vẫn cao hơn đáng kể so với vận tải biển truyền thống.
Kazakhstan dù tương đối phát triển hơn nhưng vẫn đối mặt với tình trạng thiếu hụt cơ sở hạ tầng. Ủy ban Địa chất trực thuộc Bộ Công nghiệp và Xây dựng nước này chỉ ra nhu cầu đột phá các nút thắt công nghiệp, tăng đầu tư thăm dò và hoàn thiện hệ thống hỗ trợ tài chính.
2. Thiếu hụt công nghệ và nhân tài
Mông Cổ phụ thuộc nhiều vào hợp tác nước ngoài về công nghệ khai thác và chiết tách đất hiếm. Thủ tướng Mông Cổ Oyun-Erdene thừa nhận dù có sự hỗ trợ của Mỹ, công nghệ tách chiết đất hiếm vẫn chưa hoàn chỉnh và vẫn cần nhập khẩu thiết bị sản xuất đất hiếm từ Trung Quốc.
Kyrgyzstan cũng đối mặt với tình trạng thiếu nhân tài kỹ thuật. Các chuyên gia đề xuất áp dụng công nghệ mới và tạo mô hình cho thuê để đảm bảo phân phối lợi nhuận công bằng giữa nhà nước và nhà đầu tư.
3. Tác động môi trường và xã hội
Khai thác và chế biến đất hiếm có tác động đáng kể đến môi trường, bao gồm ô nhiễm nguồn nước, suy thoái đất và phá h hủy môi trường sống. Một dự án thăm dò đất hiếm ở phía tây Mông Cổ đã bị chính phủ tạm dừng do lo ngại về môi trường.
Tại Kyrgyzstan, chính phủ cần cân bằng giữa phát triển tài nguyên và bảo vệ sinh thái để tránh căng thẳng nội bộ và bất ổn xã hội từ hoạt động khai thác.
IV. Triển vọng tương lai và ý nghĩa chiến lược
Quá trình chuyển đổi sang năng lượng xanh toàn cầu mở ra cơ hội lịch sử cho phát triển tài nguyên đất hiếm tại Trung Á và Mông Cổ. Theo phân tích của Trung tâm Tài chính Quốc tế Astana (AIFC), nhu cầu lithium toàn cầu dự kiến tăng 42 lần vào năm 2040, với nhu cầu tổng thể về khoáng sản chiến lược tăng theo cấp số nhân.
Kazakhstan, tận dụng lợi thế môi trường chính trị ổn định và tài nguyên phong phú, có tiềm năng lớn nhất để trở thành "nhà cung cấp hàng đầu thế giới về khoáng sản chiến lược." Nước này đang hỗ trợ huy động vốn và phát triển các công ty khai thác quy mô vừa và nhỏ thông qua việc áp dụng các quy định niêm yết đơn giản hóa trên Sàn Giao dịch Quốc tế Astana (AIX).
Triển vọng của Mông Cổ phần lớn phụ thuộc vào khả năng giải quyết các nút thắt giao thông vận tải. Đề xuất "đổi 400 km2 đất để đổi lấy các tuyến đường tiếp cận" của nước này phản ánh ý chí mạnh mẽ nhằm thoát khỏi các ràng buộc địa chính trị. Tuy nhiên, thành công của kế hoạch này vẫn phần lớn phụ thuộc vào thái độ của Trung Quốc và Nga.
Kyrgyzstan cần thu hút đầu tư nước ngoài bằng cách cải thiện chính sách đầu tư. Dựa trên sự đồng thuận đạt được tại cuộc họp chuyên gia năm 2025, nước này cần một cuộc đại tu cơ bản về phương pháp quản lý khai thác mỏ, xây dựng một chính sách đầu tư chất lượng cao và làm rõ mô hình vận hành kinh tế.
